Ege Üniversitesi'nde yürütülen TÜBİTAK destekli projede, Ay ve Mars yüzeyini taklit eden regolit simülasyonlarında önce dayanıklı öncü bitkiler, ardından domates yetiştirilerek uzay kolonileri için kritik bir adım atıldı.
İnsanlığın uzay keşiflerinde bir sonraki büyük hedefi olan Ay ve Mars kolonileri için en kritik sorunlardan biri olan gıda temini konusunda, Türk bilim insanlarından heyecan verici bir haber geldi. Ege Üniversitesi (EÜ) Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü bünyesinde yürütülen çalışmalarda, Ay ve Mars yüzeyindeki toprağa (regolit) yapısal olarak birebir benzeyen simülasyon ortamında domates yetiştirilmesi başarıldı.
Zorlu Koşullar Biyolojik Islah ile Aşıldı
Doç. Dr. Rengin Özgür Uzilday’ın yürütücülüğünü üstlendiği ve TÜBİTAK tarafından desteklenen proje, yaklaşık 15 ay önce başladı. Çalışma için Amerika Birleşik Devletleri'nden, Ay ve Mars yüzeyindeki regolitlerin kimyasal ve fiziksel özelliklerini taşıyan özel simülantlar (benzer yapılar) getirtildi.
Bilimsel literatürde "regolit" olarak adlandırılan Ay ve Mars toprağı, Dünya toprağının aksine organik madde içermiyor ve tarım için elverişsiz olan yüksek metal ve tuz oranlarına sahip. Bu engeli aşmak için proje ekibi, iki aşamalı bir strateji izledi.
İlk aşamada, bu verimsiz toprağı tarıma hazırlamak amacıyla "ekstremofit" olarak bilinen ve zorlu koşullara dayanıklı bitkiler kullanıldı. Türkiye'nin ilk astronotu Alper Gezeravcı'nın uzay misyonundaki deneylerinde de yer alan Schrenkiella parvula, Arabis alpina (kazteresi) ve Noccaea sempervivum gibi türler, bu simülasyon toprağına ekildi. Bu öncü bitkiler, toprağın yapısındaki aşırı metal ve tuz oranını düşürerek biyolojik bir iyileştirme sağladı.
"Meyve Elde Ettik"
Proje yürütücüsü Doç. Dr. Rengin Özgür Uzilday, bu biyolojik temizleme işleminin ardından asıl hedefleri olan tarım ürünü yetiştirme aşamasına geçtiklerini belirtti. İyileştirilen regolit simülasyonlarında domates bitkisi yetiştirmeyi başardıklarını ifade eden Uzilday, "Domates bitkisini yetiştirmeye başladık, bazılarında yüksek miktarda meyve de elde ettik" açıklamasında bulundu.
Uzilday, uzay biyolojisi alanında yürüttükleri bu çalışmanın nihai amacının, gelecekte Ay veya Mars'ta kurulacak kolonilerde sürdürülebilir yaşamı desteklemek olduğunu vurguladı. Dünya'dan uzaya toprak taşımanın maliyet ve lojistik açıdan imkansız olduğuna dikkat çeken Uzilday, bu nedenle gidilen gezegenin kendi toprağının tarıma elverişli hale getirilmesinin zorunlu olduğunu kaydetti.
Ürün Güvenliği ve Kalitesi İncelenecek
Projede EÜ Fen Fakültesi Biyoloji Bölümü'nden Doç. Dr. Barış Uzilday ve Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü'nden Dr. Öğretim Üyesi Tansel Kaygısız da araştırmacı olarak yer alıyor.
Elde edilen domateslerin gıda güvenliği açısından uygunluğu ise laboratuvar ortamında detaylıca incelenecek. Dr. Öğretim Üyesi Tansel Kaygısız, hasat olgunluğuna gelen domatesler üzerinde kalite analizleri yapacaklarını belirtti. Bu analizlerde, hem Dünya toprağında hem de regolit simülasyonlarında yetişen ürünler karşılaştırılarak, uzay toprağında yetişen gıdaların tüketilebilirliği ve besin değerleri raporlanacak.
Ekip, bundan sonraki aşamada bitkilerin stres koşullarına karşı geliştirdikleri moleküler mekanizmaları ve meyve kalitesini daha derinlemesine araştırmayı hedefliyor.