Yeşilay Bilim Kurulu Üyesi Dr. Öğretim Üyesi İlyas Kaya, sosyal medya algoritmalarının kullanıcıları ekrana kilitlemek için "dijital kumar makineleri" mantığıyla tasarlandığını belirterek, bu durumun özellikle çocuk ve ergenlerde ciddi psikiyatrik sorunları tetiklediği uyarısında bulundu.
Sosyal medya platformlarının milyarlarca kullanıcıyı daha uzun süre çevrimiçi tutmak için kullandığı algoritmalar, uzmanlar tarafından artık bir tür "dijital kumar makinesi" olarak tanımlanıyor. İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Bölümü'nden Dr. Öğretim Üyesi İlyas Kaya, teknoloji şirketlerinin psikolojik zaafları ticari kazanca dönüştürdüğüne dikkat çekerek dijital bağımlılığın ulaştığı boyutları gözler önüne serdi.
Dr. Kaya, platformların kullanıcıların ilgi alanlarını titizlikle analiz ettiğini ve onlara sürekli olarak çekici içerikler sunduğunu ifade etti. Bu döngünün bir tür "girdap" veya "kara delik" etkisi yarattığını vurgulayan Kaya, algoritmaların özellikle neşe, öfke, korku ve merak gibi yoğun duygusal tepkiler uyandıran içerikleri öne çıkardığını belirtti. Kaya'ya göre, uygulamalardaki sonsuz kaydırma (infinite scroll) özelliği, kullanıcıya durması gerektiğine dair hiçbir sinyal vermiyor ve bu sayede platformlar daha fazla reklam geliri elde ediyor.
Gelişim Çağındaki Gençler Açık Hedef
Algoritmaların onay ihtiyacı ve dopamin arayışı gibi insani zaafları kullandığına işaret eden Dr. Kaya, aşırı kullanımın çocuk ve ergenlerde yarattığı tahribatın altını çizdi. Klinisyenlerin giderek daha fazla karşılaştığı vakalar arasında majör depresyon, anksiyete, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), yeme bozuklukları, uyku sorunları ve siber zorbalığın yer aldığı belirtiliyor.
Çocukların ve ergenlerin, beyinlerinin karar verme ve dürtü kontrolü merkezi olan prefrontal kortekslerinin henüz tam olarak gelişmediğini hatırlatan Kaya, bu yaş grubunun algoritmaların manipülasyonlarına karşı yetişkinlerden çok daha savunmasız olduğunu dile getirdi. Sosyal medyada yaratılan "kusursuz hayatlar" algısının ve Gelişmeleri Kaçırma Korkusunun (FOMO), gençlerde sürekli çevrimiçi olma zorunluluğu hissettirdiğini ve kronik bir kaygı durumu yarattığını ekledi.
Dijital Detoks ve Sınırlandırma Şart
Dünya genelinde 16 yaş altı çocuklara yönelik sosyal medya kısıtlamalarının gündemde olduğu bir dönemde, uzmanlar bu tür yasakların keyfi değil, bilimsel temellere dayanan bir zorunluluk olduğunu savunuyor. Bağımlılığın önüne geçmek için erken yaşlardan itibaren ekran maruziyetinin azaltılması gerektiğini belirten Kaya, çocukları dijital dünyadan tamamen izole etmenin gerçekçi olmadığını, bunun yerine dijital okuryazarlığın ve yaşa uygun sınırlandırmaların hayati önem taşıdığını vurguladı.
Dijital bağımlılıktan kurtulmak veya bu riski en aza indirmek isteyen bireyler için çeşitli çözüm önerileri de sunuldu. Uygulama bildirimlerinin kapatılması, telefon ekranının gri tona alınarak görsel ödül sisteminin uyarılmasının azaltılması, çalışma ve uyku alanlarından cihazların uzak tutulması atılabilecek ilk adımlar arasında sayılıyor. Dr. Kaya ayrıca, sanal olmayan, doğal ve yavaş dopamin sağlayan gerçek dünya etkinliklerinin çoğaltılması ve ihtiyaç halinde mutlaka profesyonel psikiyatrik destek alınması gerektiğini belirtti.