İstanbul'un Fatih ilçesinde bulunan ve Mimar Sinan'ın başmimar unvanıyla inşa ettiği ilk yapı olan Haseki Hürrem Sultan Camisi, Osmanlı klasik dönem mimarisinin doğuşunu simgeleyen en önemli tarihi miraslar arasında yer alıyor.
Kanuni Sultan Süleyman'ın eşi Hürrem Sultan tarafından yaptırılan Haseki Külliyesi'nin merkezinde yer alan Haseki Hürrem Sultan Camisi, Osmanlı mimari tarihinde özel bir konuma sahip. 1538 yılında başmimarlık görevine getirilen Mimar Sinan'ın bu unvanla tasarladığı ve inşa ettiği ilk eser olan cami, erken dönem Osmanlı mimarisinden klasik döneme geçişin ilk izlerini taşıyor.
İstanbul'un yedinci tepesinde, bugün kendi adıyla anılan Haseki semtinde konumlanan yapı, 1538-1539 yılları arasında tamamlandı. Mimar Sinan'ın dehasının ilk kıvılcımlarını yansıtan cami, başlangıçta tek kubbeli ve kare planlı mütevazı bir yapı olarak inşa edildi. Ancak artan cemaat ihtiyacını karşılamak amacıyla 1612 yılında I. Ahmed döneminde Sedefkar Mehmed Ağa tarafından yapıya bir kubbe daha eklenerek cami genişletildi. Bu genişletme çalışması, yapının orijinal asimetrik tek kubbeli formunu değiştirse de, Sinan'ın erken dönem üslubunun temel hatları günümüze kadar ulaşmayı başardı.
Haseki Hürrem Sultan Camisi, yalnızca bir ibadethane olmakla kalmayıp, dönemin sosyal devlet anlayışını yansıtan kapsamlı bir külliyenin ana çekirdeğini oluşturuyor. Cami inşasının ardından 1551 yılına kadar aşamalar halinde tamamlanan Haseki Külliyesi; medrese, sıbyan mektebi, imaret (aşevi) ve darüşşifadan (hastane) oluşan yapılar topluluğuyla bölgesinin en önemli sosyal merkezlerinden biri haline geldi. Özellikle kadınlar için yaptırılan bir darüşşifayı barındırması, külliyenin Osmanlı tıp ve sosyal tarihinde de öne çıkmasını sağladı.
Klasik Osmanlı mimarisinin temel karakteristiklerinin şekillenmeye başladığı bu yapı, sadeliği ve işlevselliği ön planda tutan tasarımıyla dikkat çekiyor. Kesme taş ve tuğla işçiliğinin uyum içinde kullanıldığı cami, Mimar Sinan'ın ilerleyen yıllarda Şehzade, Süleymaniye ve Selimiye gibi anıtsal yapılarda zirveye taşıyacağı mühendislik ve estetik anlayışının ilk denemesi olarak kabul ediliyor.
Günümüzde halen ibadete ve ziyarete açık olan Haseki Hürrem Sultan Camisi ve etrafındaki külliye yapıları, yerli ve yabancı araştırmacıların, tarihçilerin ve mimari meraklılarının İstanbul'daki en önemli duraklarından biri olmaya devam ediyor. Yapı, Mimar Sinan'ın yarım asrı aşan başmimarlık kariyerinin başlangıç noktası olarak tarihsel değerini koruyor.