Hürmüz Boğazı'nda artan jeopolitik gerilimler nedeniyle petrol ve gübre fiyatlarında yaşanan sert yükseliş, dünya genelinde tarımsal üretim maliyetlerini rekor seviyelere taşıyarak gıda tedarik zincirini ve çiftçileri zor durumda bırakıyor.
Orta Doğu'da şubat ayı sonlarında başlayan ve Hürmüz Boğazı'ndaki deniz trafiğini derinden etkileyen güvenlik krizleri, küresel tarım sektöründe sarsıntı yaratmaya devam ediyor. Bölgenin hem enerji hem de gübre üretimindeki stratejik konumu nedeniyle, yaşanan tedarik kesintileri ve artan risk algısı tarımsal girdi piyasalarında şiddetli bir dalgalanmaya yol açtı. Çiftçiler, yaklaşan bahar ekim sezonunda tarihinin en yüksek girdi maliyetleriyle karşı karşıya kalırken, uzmanlar krizin uzamasının küresel gıda güvenliği üzerinde ciddi sonuçlar doğurabileceği uyarısında bulunuyor.
Akaryakıt ve Gübre Fiyatlarında Çarpıcı Artış
Hürmüz Boğazı'ndaki güvenlik endişelerinin enerji piyasalarına yansıması hızlı ve sert oldu. Çatışmalar öncesinde varil başına 70-80 dolar seviyesinde işlem gören petrol fiyatları hızla 110 dolar bandına tırmandı. Özellikle tarlaların sürülmesi, ekim işlemleri, ürünlerin taşınması ve genel çiftlik operasyonları için hayati önem taşıyan motorin fiyatlarındaki artış dikkat çekiyor. ABD piyasalarındaki verilere göre, bir ay önce galon başına yaklaşık 3,6 dolar olan motorin fiyatı 5,5 doların üzerine çıkarak yüzde 50'yi aşan bir artış gösterdi.
Tarımsal üretimin bir diğer temel taşı olan gübre piyasaları da krizden doğrudan etkileniyor. Çin'in iç pazarı korumak adına ihracat kısıtlamalarını sıkılaştırması ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) tedarikindeki sıkıntılar nedeniyle Hindistan ve Bangladeş gibi ülkelerdeki tesislerin üretime ara vermesi krizi daha da derinleştirdi. Çatışmalar öncesinde ton başına 480 dolar civarında olan üre gübresinin vadeli işlem fiyatı kısa sürede 750 dolara kadar fırladı. Kredi derecelendirme kuruluşu Fitch Ratings, amonyak ve üre için 2026 yılı fiyat beklentilerini yaklaşık yüzde 25 oranında yukarı yönlü revize ederken, Boğaz'daki kesintilerin uzaması halinde fiyatların daha da artabileceğini belirtti.
Orta Doğu'nun Gübre Piyasasındaki Kritik Rolü
Orta Doğu bölgesi, dünya genelindeki üre ihracatının yaklaşık yarısını, amonyak ihracatının ise üçte birini tek başına gerçekleştiriyor. İran, Katar, Suudi Arabistan ve Mısır gibi ülkelerde üretilen büyük miktardaki üre, amonyak, fosfat ve kükürt her yıl Hürmüz Boğazı üzerinden uluslararası pazarlara ulaştırılıyor. Küresel gübre piyasasının entegre yapısı nedeniyle, bu bölgede yaşanan herhangi bir aksaklık, ABD'den Avrupa'ya, Güney Amerika'dan Asya'ya kadar tüm bölgelerde doğrudan fiyat artışları ve arz sıkıntısı olarak hissediliyor.
Avrupa ve ABD'de Çiftçiler Çıkmazda, Hükümetler Devrede
ABD'li çiftçiler, özellikle gübre tedarikinde büyük ölçüde dışa bağımlı konumda. Potasyumda yüzde 97, azotta yüzde 18 ve fosfatta yüzde 13 oranında ithalata dayanan ABD tarımı, artan girdi maliyetleri nedeniyle manevra alanını kaybetmiş durumda. Üreticilerin, gübreye daha az ihtiyaç duyan alternatif ürünlere yönelmeyi tartışmaya başladığı ifade ediliyor.
Avrupa Birliği (AB) üyesi ülkeler ise artan maliyetler karşısında tarım sektörünü ayakta tutabilmek için acil destek paketlerini devreye sokmaya başladı.
- İspanya, tarım ve hayvancılık sektörünü korumak adına 877 milyon avroluk kapsamlı bir destek paketi açıkladı.
- Yunanistan hükümeti, çiftçilerin motorin alımlarında litre başına 16 sent sübvansiyon sağlayacak ve gübre maliyetlerinin yüzde 15'ini karşılayacak yaklaşık 300 milyon avroluk bir fon ayırdı.
- İtalya'da çiftçiler için dizel yakıtta litre başına 25 sentlik bir indirim uygulamaya konulurken, Fransa kredi kolaylıkları ve vergi ertelemeleriyle üreticinin üzerindeki mali baskıyı hafifletmeyi hedefliyor. AB Komisyonu ise uzun vadede dışa bağımlılığı kırmak için alternatif gübre kaynaklarının kullanımını artıracak stratejiler üzerinde çalışmalar yürütüyor.