ABD ve İsrail ile İran arasında tırmanan askeri gerilimin ardından Hürmüz Boğazı'nın ticari gemi geçişlerine fiilen kapanması, dünya çapında enerji ve sanayi devlerini kilitledi. Orta Doğu'daki enerji üreticilerinden Asya'daki petrokimya tesislerine kadar birçok şirket, üretim ve teslimat yükümlülüklerini durdurarak "mücbir sebep" ilan etti.
Küresel ticaretin şah damarlarından biri olan Hürmüz Boğazı'nda artan askeri gerilim, dünya ekonomisinde yıkıcı bir domino etkisi yaratmaya başladı. 28 Şubat'ta ABD ve İsrail'in İran'a yönelik saldırıları ve ardından gelen misillemeler sonrası, İran Devrim Muhafızları Ordusu'nun boğazı bu ülkelerle bağlantılı gemilere fiilen kapatması küresel tedarik zincirini derinden sarstı.
Dünya günlük petrol tüketiminin ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ihracatının beşte birinin geçtiği bölgede deniz trafiğinin durma noktasına gelmesi, ilk olarak enerji şirketlerini vurdu. S&P Global Energy verilerine göre, şu an Körfez açıklarında 126 milyon varilden fazla ham petrol mahsur kalmış durumda. Hürmüz'ün batısında 10'u aşkın yüklü ham petrol tankeri çıkış yapmayı beklerken, 75 civarında boş tanker ise boğazın dışında demir atmış halde bekliyor.
Katar ve Hindistan LNG Krizinin Merkezinde
Krizin en somut adımlarından biri, dünyanın en büyük LNG ihracat tesisine ev sahipliği yapan Katar'dan geldi. İran'a ait insansız hava araçlarından birinin Ras Laffan Sanayi Şehri'ndeki Katar Enerji (QatarEnergy) tesislerini hedef almasının ardından dev şirket, LNG ve yan ürünlerinde üretimi askıya alarak "mücbir sebep" ilan ettiğini duyurdu.
Katar'ın üretiminin yüzde 90'ından fazlasının Asya pazarlarına yönlendiriliyor olması, krizin boyutunu kısa sürede Hindistan, Çin, Japonya ve Güney Kore'ye taşıdı. Hindistan'ın en büyük LNG ithalatçıları arasında yer alan GAIL, Indian Oil Corporation ve Bharat Petroleum Corporation şirketleri art arda mücbir sebep ilanlarına katıldı. Hindistan'daki sanayi devlerinden Gujarat Gas da 6 Mart prestijiyle endüstriyel müşterilerine tedariki durdurduğunu bildirdi. Uluslararası pazarda Shell ve İsrail'in Leviathan sahasında faaliyet gösteren ABD'li enerji devi Chevron da benzer adımlar atan şirketler arasında yer aldı.
Petrol Üretiminde Zorunlu Kesintiler
Boğazdan günlük olarak taşınan yaklaşık 20 milyon varillik petrol sevkiyatının tıkanması, üretici ülkelerin depolarının hızla dolmasına neden oldu. Suudi Arabistan ve Irak üretim seviyelerini aşağı çekerken, Kuveyt Petrol Şirketi (KPC) üretimi azalttığını belirterek mücbir sebep ilan etti.
Kriz yalnızca ham petrolle sınırlı kalmadı. Kuveyt Stiren Şirketi (TKSC), kimya sektörünün temel maddelerinden olan etilbenzen-stiren monomer (EBSM) tesisinde üretime ara verdi. Hindistan'ın devlete ait rafineri şirketi MRPL ise ham petrol ithalatındaki aksamalar nedeniyle mart ve nisan ayları için planlanan tüm benzin ihracatını askıya aldı. Öte yandan, Bahreyn Petrol Şirketi (BAPCO) de Sitra rafinerisini hedef alan saldırıların ardından 9 Mart'ta üretim operasyonları için mücbir sebep kararı aldı.
Alüminyum ve Petrokimyada Şok Dalgaları
Körfez'de başlayan kilitlenme, enerjinin yanı sıra ağır sanayi ve petrokimya sektörlerini de çıkmaza soktu. Alüminyum pazarının en büyük oyuncularından Aluminium Bahrain sevkiyatları durdururken, Norveçli Norsk Hydro'nun Katar'daki ortak girişimi Qatalum üretimini kontrollü olarak yavaşlatıp müşterilerine bildirim geçti.
Asya kıtasında ise petrokimya üreticileri peş peşe havlu atıyor. Çin merkezli Wanhua Chemical ve Longhua New Materials, Orta Doğu bağlantılı tedariklerinde mücbir sebep haklarını kullandı. Güney Koreli Yeochun NCC (YNCC) nafta sıkıntısı yüzünden üretim tesislerini asgari seviyeye indirirken, Singapur'daki poliolefin üreticisi TPC, tedarik kopuklukları nedeniyle Jurong Adası'ndaki tesislerini kapatarak 9 Mart'ta mücbir sebep kararı açıkladı.
Uluslararası piyasalar şimdi, hem enerji fiyatlarındaki ani tırmanışın hem de üretim bantlarının durmasının küresel enflasyon ve sanayi büyümesi üzerindeki orta vadeli etkilerini endişeyle takip ediyor. Orta Doğu'da diplomatik bir çözüm ufukta görünmezken, uzmanlar krizin uzaması halinde tedarik zinciri kopuşlarının çok daha derin kalıcı hasarlar bırakabileceği konusunda uyarıyor.