1926 yılında Bakü’de toplanan ve Türk dünyasının "dil, alfabe ve kültür birliği" arayışında tarihi bir kilometre taşı olan 1. Türkoloji Kurultayı, yüzüncü yılında devlet törenleri ve bilimsel etkinliklerle anılıyor.
Türk dünyasının düşünce ve kültür tarihinde bir dönüm noktası olarak kabul edilen Bakü 1. Türkoloji Kurultayı, aradan geçen bir asra rağmen etkisini sürdürüyor. Sovyetler Birliği döneminin zorlu siyasi atmosferinde, 26 Şubat - 5 Mart 1926 tarihleri arasında gerçekleştirilen bu tarihi toplantı, Türk halkları arasında bilimsel işbirliğinin ilk ve en kapsamlı örneklerinden biri olarak kayıtlara geçmişti. Bugün, o tarihi salonlarda alınan kararların 100. yıl dönümü, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in imzaladığı özel bir kararname ile devlet düzeyinde kutlanıyor.
Sınırları Aşan Bir Bilim Meclisi
Dönemin şartlarına rağmen uluslararası bir nitelik taşıyan kurultay, sadece Sovyet coğrafyasındaki Türk topluluklarını değil, tüm dünyadan önemli isimleri Bakü'de bir araya getirmişti. Türkiye, İran, Rusya ve çeşitli Avrupa ülkelerinden gelen 131 bilim insanı, eğitimci ve siyasetçi, Türk dünyasının ortak geleceğini tartışmak üzere aynı çatı altında buluştu.
Türkiye’den Fuat Köprülü ve İsmail Hikmet Ertaylan gibi devrin önde gelen entelektüellerinin katılımı, toplantının bilimsel ağırlığını artıran en önemli unsurlardan biriydi. Bu katılım, kurultayın sadece bölgesel bir toplantı olmaktan çıkıp, İstanbul ile Türk dünyasının geri kalanı arasında bir köprü vazifesi görmesini sağladı.
Harf Devrimi’nin Ayak Sesleri
Kurultayın en hararetli tartışma konularının başında "alfabe meselesi" geliyordu. O dönemde Arap alfabesi, Kiril ve Latin alfabeleri arasındaki geçiş tartışmaları, Türk halklarının geleceğini şekillendirecek stratejik bir karardı. Bakü’deki oturumlarda "ortak alfabe", "imla birliği" ve "ortak edebi dil" konuları masaya yatırıldı.
Tarihçiler, Bakü Kurultayı’nda Latin alfabesine geçiş yönünde oluşan konsensüsün ve kurulan özel komisyonların, Türkiye Cumhuriyeti'nin 1928 yılında gerçekleştirdiği Harf Devrimi'ne de zemin hazırladığı konusunda hemfikir. Marmara Üniversitesi'nden Prof. Dr. Okan Yeşilot, bu etkileşimi "Türk halkları arasında kültür ve dil birliği arayışının ilk somut adımlarından biri" olarak nitelendiriyor. Yeşilot'a göre, Sovyet coğrafyasında başlayan alfabe tartışmaları ile Türkiye'deki reform süreci, birbirini tamamlayan tarihsel bir bütünün parçaları.
Geleceğe Bırakılan Miras
Azerbaycan’da 100. yıl kapsamında yıl boyunca düzenlenecek etkinlikler, kurultayın sadece geçmişte kalmış bir anı olmadığını, aksine bugünkü "Ortak Türk Alfabesi" çalışmalarının da temelini oluşturduğunu gösteriyor. 1926’da ekilen tohumların, bugün Türk Devletleri Teşkilatı bünyesinde yürütülen dil ve kültür entegrasyonu projelerinde meyve vermeye devam ettiği görülüyor.
Bakü 1. Türkoloji Kurultayı, içerdiği vizyon ve aldığı kararlarla, siyasi sınırların ötesinde bir "kültür coğrafyası" bilincinin inşasında, yüz yıl sonra bile yol gösterici bir kılavuz olma özelliğini koruyor.