Türkiye ile Azerbaycan arasında diplomatik ilişkilerin yeniden tesis edilmesinin 34. yılı geride kalırken, "bir millet, iki devlet" şiarıyla başlayan süreç, Şuşa Beyannamesi ile en üst düzey müttefiklik seviyesine ulaştı.
Azerbaycan'ın Sovyetler Birliği'nden ayrılarak bağımsızlığını ilan etmesinin ardından, Türkiye Cumhuriyeti'nin Bakü Başkonsolosluğu'nun büyükelçilik statüsüne yükseltildiği 14 Ocak 1992 tarihi, iki ülke ilişkilerinde modern dönemin başlangıcı kabul ediliyor. Aradan geçen 34 yılda Ankara ve Bakü, siyasi, askeri, ekonomik ve beşeri alanlarda derinleşen işbirliği ile bölgesel dengeleri değiştiren stratejik bir ortaklık inşa etti.
Tarihsel Bağlardan Diplomatik Zemine
Türkiye, 1991 yılında Azerbaycan'ın bağımsızlığını tanıyan ilk ülke olarak tarihe geçti. 1918 yılında kurulan ilk Azerbaycan Cumhuriyeti döneminde başlayan ve Kafkas İslam Ordusu'nun Bakü'yü kurtarmasıyla perçinlenen tarihsel bağlar, 70 yıllık Sovyet döneminin ardından 1990'larda yeniden kurumsal bir zemine oturdu.
Haydar Aliyev'in "bir millet, iki devlet" doktrini üzerine inşa edilen ilişkiler, sonraki süreçte kurumsallaşarak siyasi retoriğin ötesine geçti. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev döneminde de sürdürülen bu politika, karşılıklı üst düzey ziyaretlerin bir gelenek haline gelmesiyle ivme kazandı.
Şuşa Beyannamesi ve Askeri Entegrasyon
İkili ilişkilerdeki en kritik dönemeçlerden biri, 15 Haziran 2021 tarihinde imzalanan Şuşa Beyannamesi oldu. Karabağ'ın sembol şehri Şuşa'da, Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ile Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev tarafından imzalanan bu belge, ilişkileri resmen müttefiklik düzeyine taşıdı.
Özellikle savunma sanayisi ve askeri eğitim alanındaki işbirliği, son yıllarda somut sonuçlar verdi. 1992'den bu yana imzalanan 100'ün üzerinde askeri protokol çerçevesinde, Türk Silahlı Kuvvetleri ve Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri arasındaki koordinasyon artırıldı. "TurAz Kartalı" ve "TurAz Şahini" gibi düzenli ortak tatbikatlar, iki ordunun birlikte çalışabilirlik yeteneğini geliştirdi.
İkinci Karabağ Savaşı sırasında Türkiye'nin sağladığı siyasi destek ve Türk savunma sanayisi ürünlerinin sahadaki etkinliği, bu askeri işbirliğinin stratejik önemini ortaya koydu.
Enerji ve Ulaştırma Koridorlarının Merkezi
Ankara ve Bakü, geliştirdikleri ortak projelerle küresel enerji güvenliğinde de kilit rol oynuyor. Bakü-Tiflis-Ceyhan (BTC) Petrol Boru Hattı ve Bakü-Tiflis-Erzurum Doğal Gaz Boru Hattı ile başlayan enerji ortaklığı, Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı (TANAP) ile Avrupa'nın enerji arz güvenliğinin önemli bir parçası haline geldi.
Ulaştırma alanında ise Bakü-Tiflis-Kars demir yolu hattı, "Orta Koridor"un bel kemiğini oluştururken, iki ülkenin yeni stratejik hedefi Zengezur Koridoru'nun hayata geçirilmesi olarak öne çıkıyor. Bu koridorun açılmasıyla Türkiye ile Azerbaycan arasında Ermenistan üzerinden doğrudan kara ve demir yolu bağlantısının sağlanması hedefleniyor.
Ekonomik Veriler ve Yatırımlar
Siyasi yakınlık, ekonomik verilere de yansımış durumda. 2023 yılında 7,6 milyar dolar seviyesinde gerçekleşen ikili ticaret hacmi, 2024 yılında 8 milyar dolara ulaştı. İki ülke yönetimi, bu rakamı kısa vadede 15 milyar dolara çıkarmayı hedefliyor.
Yatırımlar açısından bakıldığında, Azerbaycan'ın Türkiye'deki yatırımları 20 milyar doları aşarken, Türkiye de Azerbaycan'da petrol dışı sektörlere en fazla yatırım yapan ülke konumunda bulunuyor. Türk müteahhitlik firmaları, özellikle işgalden kurtarılan Karabağ ve Doğu Zengezur bölgelerinin yeniden imarında aktif rol üstleniyor. Bölgede yaklaşık 5 milyar dolar değerinde 70 proje Türk şirketleri tarafından yürütülüyor.
Sosyal ve Beşeri Yakınlaşma
Diplomatik ve ekonomik adımların yanı sıra, vatandaşların hayatını kolaylaştıran uygulamalar da hayata geçirildi. 1 Nisan 2021 tarihinde yürürlüğe giren düzenleme ile iki ülke vatandaşları, sadece yeni tip kimlik kartlarını kullanarak 90 güne kadar vizesiz seyahat edebiliyor.
Zor zamanlarda sergilenen dayanışma da ilişkilerin toplumsal tabanını güçlendirdi. 6 Şubat 2023'te Türkiye'de meydana gelen Kahramanmaraş merkezli depremlerde, Azerbaycan devlet ve halk olarak seferberlik ilan etti. Arama kurtarma ekiplerinin yanı sıra, Kahramanmaraş'ta "Azerbaycan Mahallesi" adıyla kalıcı konutların inşası gibi projeler, bu dayanışmanın somut örnekleri olarak kayıtlara geçti.